T

taifaleo.nation.co.ke

@taifaleo Mon, 19 Oct 2026 08:40:52

Shamba hili lilivyotuzwa kwa mbinuhai zake kukuza kahawa

SHAMBA la kahawa la Kiganda lenye ukubwa wa hekta 65 eneo la Gatanga, Kaunti ya Murang'a, limekuwa la kwanza Barani Afrika kupata cheti cha Rainforest Alliance Regenerative Agriculture Standard baada ya kubadili namna linavyolima kahawa kwa kuzingatia afya ya udongo, uhifadhi wa maji na mazingira. Shamba hilo, lililokodishwa na kusimamiwa na Coffee Management Services (CMS), hutumia mbolea ya mifugo hasa samadi, mabaki ya matawi yaliyopogolewa kama matandazo, mimea inayoongeza Nitrojeni kwenye udongo na mbinu asilia kudhibiti wadudu. Meneja Mkuu wa CMS Martin Ngare anasema Kiganda huzalisha kati ya tani 110 na 120 za kahawa mbichi kwa mwaka, sawa na karibu makontena sita, ambazo nyingi huuzwa Ulaya na Amerika. "Taji na utambuzi huu unajiri wakati mabadiliko ya tabianchi yanaathiri sekta ya kilimo, yakiweka shinikizo kwa uzalishaji wa kahawa kufuatia kuongezeka kwa kiwango cha joto, mvua isiyotabirika na kuongezeka kwa wadudu na magonjwa," anasema. Anasema kilimo endelevu kinasaidia kufanya shamba kustahimili changamoto hizo huku likidumisha uzalishaji na ubora. "Mjadala ni kuhusu uboreshaji wa afya ya udongo, kuhifadhi maji, kuongeza bioanuwai na kuhakikisha mazingira mazuri kwa wafanyakazi na watu wanaoishi karibu na shamba," Ngare anaelezea. Kiganda hufanya vipimo vya udongo ili kubaini virutubisho vinavyokosekana kabla ya kutumia mbolea. Mwaka uliopita, 2025, takriban malori 85 ya samadi yaliwekwa shambani ili kuongeza rutuba na kuboresha uwezo wa udongo kustawisha kahawa. Matawi yanayopogolewa (pruned) huachwa ardhini ili kuoza na kurejesha virutubisho. [caption id="attachment_193144" align="aligncenter" width="300"] Paul Kabubi, meneja wa Kiganda Farm Estate, akiweka chokaa (lime) kwenye mkahawa mnamo Agosti 27, 2026, katika eneo la Gatanga, Kaunti ya Murang'a. Picha|Sammy Waweru[/caption] Miti kama Albizia, Ngare anasema hutumika kutoa kivuli, kuupa udongo Nitrojeni na kusaidia kuleta virutubisho. Katika uhifadhi wa maji, udongo ulioinuliwa unazunguka mikahawa na husaidia kuelekeza maji kwenye mizizi, baada ya umwagiliaji wa juu kusababisha upotevu mkubwa wa maji wakati joto linapofikia nyuzijoto 33 hadi 35. Udhibiti wa wadudu Kiganda Farm pia umebadilika. Badala ya kunyunyizia dawa shamba lote, wafanyakazi hufuatilia miti ili kubaini maeneo yaliyoathirika. Mbinu za kibayolojia hutumiwa pamoja na maadui wa kahawa kama vile wasps na ladybirds, huku dawa zikitumika kwa miti iliyoathirika pekee. Julius Ng'ang'a, Mkurugenzi Mkuu wa Impact Programmes in East and Southern Africa at the Rainforest Alliance, anasema shamba la Kiganda kutambuliwa Barani Afrika ni hatua muhimu kwa sekta ya kahawa. "Hali ya hewa inabadilika, joto linaongezeka, wadudu magonjwa ya mimea yanaongezeka. Mashamba lazima yabadilike, yabadilishe mifumo yake ya uzalishaji chakula na kukumbatia ile bora na salama kwa afya ya watu," anasisitiza. Karugu Macharia, Mwenyekiti wa Kenya Coffee Platform, anasema kilimo endelevu si mbinu mpya. "Unapoweka samadi kwenye udongo, unaongeza rutuba na kuufanya uwe hai," anasema, akiongeza kuwa mbinu hizo zinaweza kutumiwa hata na wakulima wadogo. [caption id="attachment_193145" align="aligncenter" width="300"] Nyasi zilizotandazwa shambani kama matandazo, mojawapo ya teknolojia za kilimo endelevu zinazotumiwa na Kiganda Farm Estate kukuza kahawa katika eneo la Gatanga, Kaunti ya Murang'a, Agosti 27, 2026. Picha|Sammy Waweru[/caption] Dkt Tony Maritim, Naibu Mkurugenzi wa Taasisi ya Utafiti wa Kahawa, ndio Coffee Research Institute inayohudumu chini ya Shirika la Utafiti wa Kilimo na Mifugo (KALRO), anasema aina za kahawa zinazostahimili athari za tabianchi kama vile ukame na wadudu zitakuwa muhimu. "Watafiti pia wanatengeneza na kutathmini aina zinazoweza kustawi katika maeneo mapya yanayolimwa kahawa," anasema. Kahawa inayohimili mikumbo ya tabianchi itasaidia kuongeza kiwango cha uzalishaji ambacho kimeshuka kwa zaidi ya asilimia 100 ikilinganishwa na miaka 30 na 40 iliyopita. Samuel Mwau, Mkurugenzi Msaidizi wa Huduma za Kiufundi na Ushauri katika Coffee Board of Kenya, anadokeza kuwa uzalishaji wa kahawa nchini sasa ni karibu tani 50,000. "Uzalishaji wa kahawa kwa mkulima mdogo, ambao kihistoria ulikuwa kilo moja hadi mbili kwa mti, sasa unafikia kilo tatu na zaidi katika baadhi ya mashamba kufuatia mikahawa inayostahimili athari za tabianchi," anasema. Mwau anasema wakulima sasa wanapata Sh120 hadi Sh125 kwa kilo, ikilinganishwa na Sh50 hadi Sh60 miaka mitano iliyopita, hali inayochochea kurejea kwa baadhi ya wakulima katika kilimo cha kahawa.

read more
T

taifaleo.nation.co.ke

@taifaleo Mon, 19 Oct 2026 07:55:37

Ruto, Natembeya wapimana ubabe kuhusu maendeleo

MVUTANO wa kisiasa kati ya Rais William Ruto na Gavana wa Trans Nzoia George Natembeya umechacha huku washirika wao wakipigana vikali kuhusu miradi ya maendeleo na uchaguzi wa 2027. Bw Natembeya ametaka ufafanuzi kuhusu ufadhili wa miradi iliyotangazwa na Rais, akitishia kuzuia mradi wa hospitali ya Sh1 bilioni huku akipinga kile anachokitaja kuwa serikali ya kitaifa kujipatia sifa kwa miradi ya kaunti. Mvutano huo uliongezeka baada ya Rais kutembelea kaunti hiyo mara kadhaa wiki iliyopita, akimkosoa gavana kuhusu huduma za afya na kuwatambulisha wanasiasa wanaoweza kumpinga katika uchaguzi ujao. Rais alielezea Hospitali ya Rufaa ya Wamalwa Kijana kama hatari kwa wagonjwa, akidai imepewa jina la "Shakahola" kwa sababu wagonjwa wanaoenda kutafuta matibabu humo hawarudi wakiwa hai. "Viongozi wanapaswa kupanga kuhusu afya, wala si mazishi ya wananchi wao," alisema Dkt Ruto, akitangaza kujenga hospitali mpya ya vitanda 300 ndani ya miezi minane. Hata hivyo, Bw Natembeya amehoji umuhimu wa kujenga hospitali nyingine bila kuweka wazi mipango ya ufadhili, akisema vituo vilivyopo vinapaswa kuimarishwa. Washirika wa Rais, akiwemo Waziri wa Mambo ya Ndani Kipchumba Murkomen na Seneta wa Trans Nzoia Allan Chesang, wamemkosoa gavana na kuahidi kuwarai wapigakura kumwondoa mamlakani 2027. Rais pia aliwatambulisha Mbunge wa Kiminini Kakai Bisau, aliyekuwa mbunge Chris Wamalwa na mwakilishi wa Kenya katika Umoja wa Mataifa Susan Nakhumicha kama viongozi wanaoweza kushindana na Bw Natembeya. Mgogoro mwingine unahusu Uwanja wa Kitale ambao ujenzi wake umekwama. Rais alisema serikali ya kitaifa itachukua jukumu la kuukamilisha. "Ingawa nimejenga viwanja 32 kote nchini, uwanja wenu umekwama kwa miaka mingi. Gavana wenu ameshindwa kuukamilisha, nami nitachukua jukumu la kuumaliza," akasema Rais. Bw Natembeya alijibu kwamba alikuwa ameidhinisha mazungumzo na maafisa wa Jeshi la Ulinzi la Kenya kuhusu kukamilisha mradi huo kwa fedha za serikali ya kitaifa. Alidai mradi haujaanza kwa sababu amekataa kujipendekeza kisiasa kwa Rais. Kuhusu soko la kisasa la Masinde Muliro mjini Kitale, Dkt Ruto alisema serikali ya kitaifa imetumia karibu Sh1 bilioni kulijenga na akaagiza wafanyabiashara 1,500 walioathiriwa na ujenzi wapewe kipaumbele katika ugawaji wa vibanda. Kila mmoja alipewa Sh10,000 za kuendeleza biashara yake. Bw Natembeya ameapa kufuatilia ugawaji huo ili kuhakikisha wafanyabiashara wa eneo hilo hawabaguliwi na watu kutoka nje. Mvutano umeongezeka zaidi baada ya walinzi wa gavana kuondolewa kwa mara ya pili. Ameitaka Inspekta Jenerali wa Polisi Douglas Kanja kueleza sababu za hatua hiyo, akisema usalama ni haki wala si mapendeleo. Gavana amehusisha hatua hiyo na tofauti zake za kisiasa na serikali ya kitaifa, ingawa madai hayo hayajathibitishwa kwa njia huru. Vuta nikuvute ilidhihirika pia katika mazishi ya Afisa Mkuu Msaidizi wa Inspekta Jenerali wa Polisi Lazarus Simiyu Opicho huko Maili Saba ambapo Bw Natembeya na Seneta wa Nairobi Edwin Sifuna walikutana na washirika wa Rais. Kaulimbiu za "Wantam" zilivuruga shughuli na kuzuia baadhi ya viongozi wa upinzani kuhutubia waombolezaji. Baadaye, polisi walitumia gesi ya kutoa machozi kutawanya mkutano wa viongozi wa upinzani mjini Kitale. Huduma ya Kitaifa ya Polisi ilisema maafisa wawili walijeruhiwa na magari mawili ya serikali kuharibiwa, huku uchunguzi ukianzishwa.

read more
T

taifaleo.nation.co.ke

@taifaleo Mon, 19 Oct 2026 07:35:40

Anatumia malighafi ya samaki kuunda vitafunwa

SAFARI ya mbali huanza kwa hatua moja, ni kauli anayoienzi Francis Thoya ambaye hutengeneza vitafunwa kwa kutumia bidhaa za kula ambazo huishia kutupwa kwa wasioona thamani yazo. Kilichoanza kwa kuchakata kilo moja ya vitafunwa vya samaki kwa jiko dogo kimestawi na kuwa biashara inayounganisha wakulima kupitia uongezaji thamani, huku ikilenga kukabiliana na changamoto za lishe eneo la Pwani. Kupitia EcoAfia Initiative, Thoya anasindika samaki, mihogo, moringa, njugu, korosho, nazi na mabuyu, akiunda bidhaa za kula zilivyosheheni virutubisho. Biashara iko Kilifi, ambapo inashirikiana na karibu wakulima 500 walio kwenye makundi 10, wengi wao wakiwa wanawake. "Ni biashara changa na huzalisha kati ya kilo mbili hadi tano za vitafunwa kwa siku na hadi kilo 10 za bidhaa zilizoongezwa virutubisho," Thoya anaiambia 'Akilimali'. Licha ya mafanikio hayo, anasema mahitaji ya soko ni makubwa kuliko uwezo wake wa sasa wa uzalishaji. Bidhaa za samaki Aidha, hutengeneza aina tatu ya bidhaa—Samaki Cookie Magic Snack, Samaki Cookie Cycle Care inayolenga lishe ya wanawake, na Samaki Cookie Baby Nutrient, bidhaa iliyoongezwa virutubisho kwa minajili ya watoto. Samaki Cookie Baby Nutrient, ni unga unaotumika kuandaa uji. Kipakio cha gramu 250 ya Samaki Cookie huuza Sh50, huku Samaki Cookie Cycle Care moja ni Sh5. [caption id="attachment_193137" align="aligncenter" width="300"] Francis Thoya, mwanzilishi wa EcoAfia Initiative katika Kaunti ya Kilifi, wakati wa Mkutano wa Vijana wa Kenya kuhusu Mifumo ya Kilimo na Chakula (KYASS) 2026, uliofanyika Kenya School of Government, Kabete, Nairobi, mnamo Septemba 2, 2026. Picha|Sammy Waweru[/caption] EcoAfia Initiative ilianzishwa mwaka 2020 baada ya Kenya kukumbwa na janga la Covid-19. Thoya anasema "Nilinuwia kutumia raslimali za kilimo na baharini zinazopatikana Pwani kutengeneza bidhaa zenye thamani badala ya wakulima na wavuvi kuuza mazao na bidhaa zao kwa bei duni," Thoya anaelezea. Samaki Cookie, anadokeza kwamba ni kitafunwa kinachotengenezwa kwa mchanganyiko wa unga wa muhogo, unga wa samaki, moringa, njugu, korosho, nazi na mbegu za mabuyu. "Wakulima wengi Kilifi wanajishughulisha na kilimo cha kujikimu mahitaji muhimu ya kimsingi, huku eneo hilo pia likikabiliwa na changamoto za chakula na lishe," anasema. Katika uchakataji wa samaki, anatumia sehemu ambazo kwa kawaida hutupwa, zikiwemo kichwa, magamba, matumbo na mifupa, ambazo hukaushwa na kusagwa kuwa unga. Unga huo huchanganywa na viungio vingine kutengeneza vitafunwa na bidhaa zilizoongezwa virutubisho, huku zikisheheni virutubisho kama vile omega-3. [caption id="attachment_193138" align="aligncenter" width="184"] Francis Thoya, mwanzilishi wa EcoAfia Initiative katika Kaunti ya Kilifi, akionyesha baadhi ya bidhaa zilizoongezwa thamani kwa kutumia samaki na mazao yanayostahimili mabadiliko ya tabianchi. Picha|Sammy Waweru[/caption] Alvyoanza usindikaji Thoya alianza biashara anayofanya kwa majaribio nyumbani kwa kutumia sufuria ndogo na hakuwa na mafunzo rasmi ya kuoka. Anasema alibadilisha mchanganyiko mara kadhaa baada ya jaribio la kwanza kuwa na harufu isiyopendeza. Baada ya miaka kadhaa ya majaribio na kupokea maoni kutoka kwa wateja, anasema alipata fomula maalum mwaka 2024. Wahisani wamekuwa nguzo muhimu kufanikisha azma yake. "Nimepata usaidizi kutoka kwa baadhi ya wahisani na mashirika," akasema wakati wa mahojiano. Planet Ash ilimsaidia kupata jiko la kuoka, huku Farm Africa ikimnoa makali katika usindikaji wa samaki na uthibitishaji wa bidhaa. Kwa sasa, changamoto kuu ni kupata vifaa vya kisasa kuongeza uzalishaji. Kifaa anachotumia, ndicho cha kukaushia samaki na kuoka vitafunwa, hivyo kupunguza kiwango cha uzalishaji. "Nikipata mashine na mitambo ya kisasa, itakuwa rahisi kuanzisha kiwanda cha uchakataji," anaamini. Changamoto nyingine ni athari za mabadiliko ya tabianchi ambayo yanatishia wakulima na upatikanaji wa malighafi ya kutosha. Anahimiza wakulima kukuza mazao anayohimili mikumbo ya tabianchi. Hata ingawa soko lake kuu ni Kilifi, hupata oda kutoka Nairobi, Kisumu na Nanyuki.

read more